💜 اینفوگرافی قواعد درس ۱ عربی یازدهم: اسم‌های مُشتق (جزئیات بیشتر)

مباحث: اسم فاعل، اسم مفعول، اسم تفضیل و اسم زمان و مکان

🧑‍💻

اسم الفاعل

(انجام‌دهنده کار)

تعریف: کلمه‌ای که بر کسی یا چیزی که کار را **انجام می‌دهد** دلالت می‌کند.

قاعده (۳ حرفی): از فعل‌های سه حرفی، بر وزن **فَاعِل** ساخته می‌شود. (مثال: عالِم، حافِظ)

قاعده (بیشتر از ۳): با **مُـ** آغاز شده و حرف ماقبل آخر آن **کسره** دارد. (مثال: مُجتَهِد)

عالِم / مُتَرجِم (ترجمه‌کننده)

📘

اسم المفعول

(انجام شده بر آن)

تعریف: کلمه‌ای که بر کسی یا چیزی که کار **بر روی آن** انجام شده، دلالت می‌کند.

قاعده (۳ حرفی): از فعل‌های سه حرفی، بر وزن **مَفعول** ساخته می‌شود. (مثال: مَکتوب، مَعروف)

قاعده (بیشتر از ۳): با **مُـ** آغاز شده و حرف ماقبل آخر آن **فتحه** دارد. (مثال: مُستَخدَم)

مَکتوب / مُستَخدَم (به‌کار گرفته شده)

اسم التفضیل

(صفت برتر و برترین)

تعریف: کلمه‌ای که بر **برتری** یک صفت در یک شیء نسبت به شیء دیگر دلالت می‌کند.

وزن (مذکر): بر وزن **أفعَل** (مثل: أکبَر، أجمَل). این وزن برای مذکر و مفرد به کار می‌رود.

وزن (مؤنث): بر وزن **فُعلیٰ** (مثل: کُبریٰ، حُسنیٰ). این وزن برای مؤنث به کار می‌رود.

أحسَن / کُبریٰ (بهترین / بزرگ‌ترین)

📍

اسم الزمان و المکان

(زمان و محل وقوع کار)

تعریف: کلمه‌ای که بر **زمان** یا **مکان** انجام یک فعل دلالت می‌کند.

وزن رایج: معمولاً بر وزن **مَفعَل** یا **مَفعِل** می‌آید.

نکته مهم: برای تشخیص این دو از یکدیگر باید به **معنی جمله و مفهوم عبارت** توجه کرد.

مَکتَب / مَوقِف (اداره / ایستگاه)

💡 موفق باشید! به یاد داشته باشید که کلید یادگیری مشتقات، تمرکز بر **اوزان** آن‌هاست.

💜 گزارش مفصل و جامع درس ۱ عربی یازدهم 💜

موضوع: تحلیل قواعد اسم‌های مُشتق (عربی، زبان قرآن ۲)

۱. اسم الفاعل (انجام‌دهنده کار)

اسم فاعل، نامی است که بر انجام‌دهنده یا صاحب یک کار یا صفت دلالت می‌کند.

📌 قاعده ساخت (سه‌حرفی - ثلاثی مجرد):

  • وزن ثابت: فَاعِل
  • **مثال:** کَتَبَ $\rightarrow$ کاتِب (نویسنده) / صامَ $\rightarrow$ صائِم (روزه گیر)
  • **نکته ترجمه:** در فارسی به صورت صفت فاعلی (مثل «نویسنده») ترجمه می‌شود.

📌 قاعده ساخت (بیشتر از سه‌حرفی - ثلاثی مزید):

  • حرف مضارعه به مُـ مضموم (ضمه‌دار) تبدیل می‌شود.
  • حرف ماقبل آخر کسره می‌گیرد.
  • **مثال:** یَجتَهِدُ $\rightarrow$ مُجتَهِد (کوشا) / یُتَرجِمُ $\rightarrow$ مُتَرجِم (مترجم)

۲. اسم المفعول (انجام شده بر آن)

اسم مفعول، بر کسی یا چیزی دلالت می‌کند که فعل بر روی آن واقع شده؛ گیرنده عمل است.

📌 قاعده ساخت (سه‌حرفی - ثلاثی مجرد):

  • وزن ثابت: مَفعُول
  • **مثال:** شَرِبَ $\rightarrow$ مَشرُوب (نوشیده شده) / سَمِعَ $\rightarrow$ مَسمُوع (شنیده شده)
  • **نکته ترجمه:** در فارسی معمولاً با اضافه شدن پسوند «شده» (مثل «نوشته شده») ترجمه می‌شود.

📌 قاعده ساخت (بیشتر از سه‌حرفی - ثلاثی مزید):

  • حرف مضارعه به مُـ مضموم (ضمه‌دار) تبدیل می‌شود.
  • حرف ماقبل آخر فتحه می‌گیرد.
  • **مثال:** یُستَخدَمُ $\rightarrow$ مُستَخدَم (به‌کار گرفته شده) / یُنظَّمُ $\rightarrow$ مُنظَّم (منظم شده)
💡 نکته مهم: در فعل‌های بیشتر از سه‌حرفی، اسم فاعل (کسره) و اسم مفعول (فتحه) تنها در حرکت ماقبل آخر تفاوت دارند.

۳. اسم التفضیل (صفت برتر و برترین)

برای نشان دادن درجه برتری یک صفت نسبت به بقیه استفاده می‌شود.

📌 اوزان اصلی:

  • مذکر (برتر): بر وزن أفعَل (مانند: **أکبَر** $\leftarrow$ بزرگتر، **أعلَم** $\leftarrow$ داناتر).
  • مؤنث (برتر): بر وزن فُعلیٰ (مانند: **کُبریٰ** $\leftarrow$ بزرگترین، **حُسنیٰ** $\leftarrow$ نیکوترین).

📌 نکات کاربردی در ترجمه:

  • اگر با **«مِن»** بیاید: معنی برتری (بهتر/بزرگتر) می‌دهد. ($$خالِدٌ أکبَرُ مِن سَعیدٍ$$)
  • اگر با **«الـ»** یا مضاف‌الیه جمع بیاید: معنی برترین (بهترین/بزرگترین) می‌دهد. ($$هوَ الأفضَلُ$$)

۴. اسم الزمان و المکان (زمان و مکان وقوع فعل)

بر زمان یا مکان انجام یک عمل دلالت می‌کنند.

📌 اوزان مشترک:

  • وزن رایج: مَفعَل (مانند: مَطبَخ $\leftarrow$ آشپزخانه)
  • وزن دیگر: مَفعِل (مانند: مَوقِف $\leftarrow$ ایستگاه / محل توقف)

📌 روش تشخیص نوع:

تشخیص فقط با نگاه به وزن امکان‌پذیر نیست. باید به قرینه‌ها و کلمات اطراف در جمله توجه کرد:

  • اگر قرینه، زمان باشد (مانند: «صَباحاً» یا «غَداً»)، اسم زمان است.
  • اگر قرینه، مکان باشد (مانند: «قَریبٌ» یا «فی المَدرَسَة»)، اسم مکان است.
  • **مثال:** مَوعِدُ الِامتحانِ صَباحاً (زمان) / مَوقِفُ الحافِلاتِ قَریبٌ (مکان)

✨ تسلط بر این اوزان، اصلی‌ترین گام در ترجمه متون پیچیده‌تر عربی است. موفق باشید!

📚 آزمون قواعد درس ۱ عربی یازدهم (اسم‌های مشتق)

طراحی و توسعه: یاسین مرادی و ارشیا تقوی

با هر بار رفرش، ۱۰ سؤال جدید از مخزن سؤالات نمایش داده می‌شود.

امتیاز شما: ۰ / ۱۰

کادر تهیه‌کنندگان

✨ تهیه‌کنندگان ✨

👑 ارشیا تقوی

🚀 یاسین مرادی